Een hart voor Europa

Auteur: Dick Pels*

Geweld en angst te lijf gaan

Als er zoiets bestaat als een Europese beschaving, hoe kunnen we haar dan definiëren, er trotser op worden en haar met meer overtuigingskracht verdedigen in de huidige meervoudige crisis? Het is duidelijk voor iedereen dat het Europese project in zwaar weer verkeert, onder vuur ligt van zowel van binnen als van buiten. Misschien moeten we ons wel, meer vertwijfeld, afvragen: wat is er over van Europese beschaving en hoe kunnen we de restanten behoeden?

 

Laat me beginnen met een ontnuchterende spitsvondigheid die aan Gandhi wordt toegeschreven. Toen hij gevraagd werd wat hij vond van de westerse beschaving, antwoordde hij: ‘Ik denk dat het een goed idee zou zijn’. Europese beschaving zou eveneens voor een groot deel wishful thinking kunnen zijn. Het zou niettemin niet onrealistisch zijn om haar te definiëren als de nooit voltooide zoektocht naar een vriendelijker, meer ontspannen, meer betrouwbare, minder gevaarlijke samenleving. Simpel gezegd: het is de droom van een samenleving waarin mensen niet meer bang zijn van elkaar, van hun instellingen of van zichzelf. Beschaving betekent dat geweld, wreedheid, intimidatie en vernedering zoveel als mogelijk verbannen zijn uit de maatschappij. Daartoe moet de macht van de sterken wijken voor de rechten van de zwakken en angst plaats maken voor vertrouwen. Zo bezien is Europa nog altijd de beste weergave van het beschavingsideaal vandaag de dag.

Met de bovenstaande brede formulering, kan beschaving ook gezien worden als een verdieping en veralgemenisering van de oorspronkelijke missie ‘nooit meer oorlog’ (hetgeen terecht Europa’s ‘voornaamste roep’ genoemd kan worden). Tegenwoordig wordt dit idee al gauw afgedaan als nostalgische herinnering amper nog relevant voor jongere generaties met andere verwachtingen en zorgen (zoals het bemachtigen van een baan met toekomst). Maar na zeven relatief rustige decennia, zijn geweld op grote schaal en zelfs de dreiging van daadwerkelijke oorlogsvoering weer onverwachts teruggekeerd in Europa: in oost Oekraïne, als gevolg van de oorlog in Syrië, in de vorm van door IS geïnspireerde en extreem rechts terrorisme, in de vorm van aanvallen tegen (en door) migranten en in de vorm van een oplopend aantal doden in de Middellandse zee. Deze toename van geweld betekent ook versterking van verbaal geweld, de toename van autoritaire persoonlijkheden en de normalisering van leugens door politici en ‘post-truth’ cyberoorlogsvoering.

Maar als het oude streven van ‘nooit meer oorlog’ verruimd kan worden, positief en ‘duurzaam’ gemaakt kan worden, verder kan gaan dan het verdelgen van direct fysiek geweld tussen natiestaten, kan het ook het geleidelijk verminderen van institutionele, morele en mentale wreedheid binnen landen betekenen. Op deze manier wordt een directe continuïteit tot stand gebracht tussen de idealen van de Europese grondleggers en hedendaagse visies van Europa als een zone van fysieke en sociale zekerheid waar burgers zich thuis voelen en in gelijke mate toegang hebben tot de middelen benodigd voor een goed leven. Deze visie houdt een enorme taak in voor Europa, waar fysiek, economisch, politiek en cultureel geweld nog hoogtij vieren, om het seksueel geweld begaan tegen vrouwen, kinderen en homofielen nog maar niet te noemen, het ‘vermaak geweld’ door voetbal hooligans en het symbolisch geweld botgevierd door hen die de vrijheid van meningsuiting verwarren met de vrijheid (of plicht zelfs) om anderen te beledigen.

Brexit en Trump: Teruggang in Beschaving?

Met deze definitie, bevinden we ons dan nu in een achteruitgang, een teruggang van beschaving? Zoals de Belgische politiek filosoof Philippe van Parijs suggereert, betekent Brexit eigenlijk dat het VK zich terugtrekt uit een belangrijk proces van beschaving, wat hij definieert als ‘de vooruitgang van geweld naar overleg en van overleg naar zorgvuldige overweging om belangenconflicten tussen mensen hun leefgemeenschappen te schikken’. Bijgevolg zal de draagwijdte van ‘Wij Europeanen’ die overleggen, afnemen. Van Parijs waarschuwt dat er ‘veel meer hard onderhandelen nodig zal zijn en veel minder ruimte voor redeneren zal zijn en dat de EU zichzelf zal moeten verdedigen tegen free riding en uitbuiting van werknemers door een potentiële  piratenstaat voor de kust’ (Social Europe 16.9.16).

Aan de andere kant van de Atlantische oceaan zien we wellicht een soortgelijke, zelfs serieuzere teruggang. De VS is niet langer ‘de stralende stad op de heuvel’: de van nature leidende natie die als vanzelfsprekend over de hele wereld bewondering oogst, imitatie en romantisering. ‘De Amerikaanse droom is dood’, zei Donald Trump zelf toen hij zijn kandidaatschap voor de presidentsverkiezingen aankondigde. Het Duitse weekblad Die Zeit sprak hierover reeds grote zorgen uit: kan een land dat geleid wordt door angst en dat zijn zelfbeheersing verliest nog wel aanspraak maken op een leidende rol in de wereld (3.11.16)? De VS kan al als minder geciviliseerd gekenschetst worden dan veel (west) Europese naties als je kijkt naar zijn dodelijke vuurwapencultuur, politie geweld en neiging tot militarisme, nationalisme, racisme en mannelijk chauvinisme. Hieraan voegt Trump nu zijn eigen dosis schaamteloos donderen toe, zijn gebrek aan zelfbeheersing, seksisme, racisme en geflirt met geweld. Zo bezien is de wereld geen vergadertafel maar (op zijn best) een marktplein dat je enkel als winnaar of verliezer kunt verlaten; waar je moet bluffen, intimideren, dreigen en misleiden in plaats van praten en onderhandelen (geheel in de stijl van Poetin, Erdogan en Xi). Wie wint heeft gelijk; voortaan wordt waarheid bepaald door macht. De idee van beschaving, echter, verlangt respect voor de waarheid, feiten en onafhankelijk onderzoek (zoals hooggehouden door de Nederlandse premier Mark Rutte, tegen de Russische desinformatiecampagne in met betrekking tot  de raketaanval op vlucht MH17).

Twee Soorten Democratie

We bevinden ons in een ware botsing van beschavingen: een verwoede Kulturkampf waarbij Europa steeds meer klem lijkt te komen zitten tussen autoritaire en populistische bewegingen en regimes. In het oosten en zuiden bedreigd door Rusland, Turkije en IS, terwijl Brexit en Trump’s presidentschap een kloof schapen tussen het Wilde Westen en het Geciviliseerde Westen. Zittend in deze klem is het belangrijker dan ooit om de idee van de Europese beschaving te verdedigen, niet in het minst omdat de botsing en de uitdaging  zich ook binnen de grenzen aftekenen en Europese naties zowel onderling als intern verdelen (Hongarije onder Orbán, Polen onder het PiS bestuur, recente verkiezingen en referenda in Nederland, Oostenrijk, Italië, Frankrijk en later dit jaar in Duitsland). Om de identiteit van Europa af te bakenen, is het beter om dergelijke culturele verschillen te accentueren dan om de gedeelde waarden van ‘westerse’ beschaving uit te dragen, bijvoorbeeld door ‘feminien’ Europa te loven tegenover ‘mannelijk chauvinistisch’ Amerika, Rusland of Turkije. Het wekt geen verbazing dat de Duitse kanselier Angela Merkel, een vrouw die koppig een stijl van rationaliteit, gematigdheid en discipline blijft omarmen, naar voren getreden is als een natuurlijke tegenvoeter eerst van Vladimir Poetin tijdens de Oekraïne crisis, vervolgens van Victor Orbán tijdens de vluchtelingencrisis en niet lang geleden ook van alfa mannetje bij uitstek Donald Trump.

Anders gezegd maar in vergelijkbare algemene bewoording , stelt deze beschavingsbotsing twee typen democratie tegenover elkaar: de liberaal representatieve versus de illiberale, autoritaire of populistische democratie. Dit type conflict is relatief nieuw en verschilt van de politieke botsingen van de jaren ’30, niet zo zeer omdat democratie tegenover anti-democratie (fascisme) gesteld wordt, maar omdat het nu gaat om twee soorten democratie die beide historisch gezien even legitiem zijn (echter niet moreel gezien). Anders gezegd: een groot gevecht wordt geleverd tussen aan de ene kant een liberale, pluralistische vorm of democratie, met ingebouwde remmen en tegenwicht, die culturele verschillen bijlegt, rechten van minderheden beschermt en kosmopolitische waarden omarmt, gematigdheid, het vinden van een middenweg en zelf kritiek; en aan de andere kant, een plebisciet of populistisch type dat democratie letterlijk opvat (als volkssoevereiniteit of direct bestuur door het volk), dat tegen pluralisme is en voor nationalisme staat en zonder meer uitgaat van de notie ‘het volk heeft altijd gelijk’ (hetgeen in feite andersom moet worden gelezen: wie gelijk heeft wordt ‘het volk’ genoemd en wie ongelijk heeft wordt ‘de elite’ genoemd). Zowel het VK als de VS kenmerken zich door een meerderheidssysteem waar de winnaar alles krijgt – een kenmerk dat we ook terugvinden binnen de kapitalistische ideologie van het neoliberalisme die nergens anders zo sterk wortel heeft geschoten als in deze beide landen.

Als deze termen de huidige politieke arena schetsen, is het duidelijk dat  sociaal, democratisch, groen links (een bijzonder brede coalitie) alleen de uitdaging aankan als ze haar beschavingsideaal nieuw leven inblaast door haar culturele en politieke identiteit in deze termen te herstellen en daarmee haar democratische trots en moed terugkrijgt. Het is ook duidelijk dat we ons niet kunnen beperken tot het gevecht tegen neoliberale krachten en ideologieën (dit gevecht blijft essentieel, vooral daar waar het in de vorm van EU beleid wordt gestreden) maar dat we tevens met een culturele agenda zullen moeten komen en een eigen identiteitspolitiek. ‘Terug naar de klassenstrijd’ door ongelijkheid te verminderen, herverdeling van bronnen en materieel en kansen vergroten om uit te groeien over de wereld, hoewel cruciaal, is niet genoeg. We hebben een overtuigend alternatief verhaal nodig over wie we zijn en wie we willen zijn, als bewoners van onze individuele landen en als Europese burgers. Dit ‘progressief patriottisme’, dat zowel op onze eigen landen slaat als op Europa, houdt de noodzaak in dat we moeten afbakenen wat we niet zijn en niet wensen te worden: de Ander, de tegenstander, de vijand. Wie deze vijanden zijn, wordt ons steeds duidelijker.

*Dick Pels is socioloog en politiek schrijver. Zijn meest recente boek A Heart for Europe. The Case for Europatriotism kan gratis gedownload worden op www.dickpels.nl. Deze voordracht werd gehouden voor de Citizens’ University van Diem25 in Den Haag op 8 december 2016.